Son yıllarda düğünlerimiz maalesef kargaşa ve karmaşa içinde yaşanmaktadır. Disiplinsiz ve düzensiz ,xabze ile ilgisi olmayan bir telaş ve gürültü ile geçmektedir.Bu konudaki gözlemlerimi zaman zaman yazmış olsam da toplu bir gözden geçirme oluşturmaya çalıştım.
Her ne kadar geçmişe özlem duyularak söze başlansa da ben kendimce olursa iyi olur diye düşündüklerimi yazmaya çalıştım.
Bu konuda temel esasları ayrıştırarak konuşmak daha kolay olur kanısındayım.
Düğünlerimizde bir organizasyon eksikliği, sahipsizlik görüyorum. Düğünün sahibi her ne kadar evlenen çift ve aileleri gibi görünse de aslında gerçek sahipler gençlerdir. Gençler iyi organize olursa , o organizasyona sahip çıkarsa en güzel düğün olur.Bunun için öncelikle evlenecek gençlerin ve gençlerin thamadelerinin düğün sahibi ile görüşüp yardım ve destek tekliflerini iletmeleri ve isteklerini ‘ karşılıklı’ belirtmeleri ile başlanır.

Her düğünde damat ve ailesi adına koşuşacak bir sağdıç, gelin adına kızları organize edip gelinin yalnızlık hissetmeden, eksiklerini tamamlamasına destek nedimesi olur.Bu sağdıç ve nedime damat ve gelin adına gençlerle düğün organizasyonu ve uygulamasını yapar.Zaman içinde bu iki kişi yeni evli çiftin akrabaları gibi en yakınları olarak kabul görür.
Bu organizasyonda şunları gözetip düzenlemekte yarar görüyorum.
Hatiyako,mekan-yerleşim,zaman,pşınavo-pgheçıç,kılık kıyafet,sırada duruş,
gözetmen,ikram,karşılama-uğurlama,zexes gibi başlıklarda toplanabilecek proğram yapılmalıdır.

HATİYAKO; bizim düğünümüzün olmasa olmazıdır.Gençler içinde sözü geçen, sayılan sevilen uygun yaşta , kız ve erkekle çok yakın akrabalığı olmayan bir kız ve bir erkek seçilir. Düğün sahibi gençlere rica ederler. Bu rica aslında onurdur.Bu düğünün tüm düzenleme ve yürütme sorumlularıdır. İkisi koordineli çalışır.Gençlerle görüşür düğünde yapılacakları, karşılama- uğurlama-gelecek gençlerle ilgilenme ve düğün sürecinin eğlenceli ve düzgün geçmesi konularında görev bölümü yaparlar. Hatiyakoların bilgisi olmadan sıradan çıkılmaz sıraya girerken selamlanarak dikkati çekilir.Dinlenmek için ayrılanlar ,müzisyen değişimi hatiyako bilgisinde olur(.Hatiyako habersiz kaçan gençlere sembolik cezalarla düğünü renklendirirdi )

MEKAN VE YERLEŞİM; Düğünün yapılacağı mekan çok önemlidir . Kent – köy , bahçe-salon,kış-yaz durumlarına göre hatiyakoların önceden mekanı bilmeleri ve uygulamayı tasarlamaları gerekir.Oyun alanı, kız-erkek duruÅŸ yerleri, thamade ve misafirlerin oturtulma konumları her koÅŸulda önceden tasarlanmalıdır. Oturanların oyunu görebileceÄŸi, oynayanların onlarala gözgöze gelmeyeceÄŸi- sözüm oyuna görünmüyormuÅŸ gibi- oturma düzeni oluÅŸturulur.Xabzenin inceliklerinden biri gençlerin kendi aralarındaki eÄŸlence ve davranışlarda özgür olmaları olsa da bunun thamadelerin –anne-babaların gözü önünde olmamasıdır. Bu nedenle yerleÅŸim planında misafir ve thamadelerin gençlerle iç içe olmadan oturup gereÄŸinde gençlere –gözetleniyormuÅŸ gibi olmadan- rahatsızlık yaratmadan görebileceÄŸi bir yerleÅŸim oluÅŸturulmalıdır.

ZAMAN;Düğünün mutlaka makul bir başlama ve bitiş zamanı olmalıdır. Günümüz koşulların da bizim organizasyonlarımız zaman kavramından yoksundur.(Lütfen Adige saati uygulaasından vazgeçelim ve her şeyimizi kararlaştırılan saatte yapalım.)Asla zamanında balşlanmaz .Bu nedenle zaman konusunda daha titiz davranılmasında yarar görüyorum.Ulaşım ve katılımcılar gözetilerek gerçekçi bir saatte düğün başlatılmalıdır. Önceleri en gençler ve misafir olmayanlarla başlanıp hatiyakonun görevlendirdiği 2-3 çift ‘kalabalığa göre’ davetli kız ve erkekleri hatiyakonun göreceği şekilde sıraya alır.Hatiyako yaş ve konumlarına gözeterek (kaşen olmak için sinyal veren, misafir ve ev sahibi yaş)oyuna çıkarır.Daha sonra hatiyako yanına bir refaketçi alarak thamadeleri oyuna davet eder. Thamadeler sıraya durmaz ,refakatli gelir ve yerlerine dönerler.Hatiyakonun görevlendirdiği çiftler bu tür işler içindir.Thamadelerden sonra uygun bir oyunla düğün sonlanır ,hatiyako tüm gençlere, müzisyenlere ,misafirlere ve düğün sahibine hitaben kimse dağılmadan teşekkür ve iyi dileklerini içeren bir konuşma yapar .Kalan gençler varsa ağırlanmaları için yapılacak zexese davet ederek yerini-zamanını bildirir.

PŞINAVO-PGHEÇIÇ; Düğünün en önemli elemanlarıdır.Hatiyako 1-2-3 pşınavoyu düğün sahibi ile beraber bir süre önceden özel olarak davet eder.Kendilerini onore eder, düğünlerinde bulunmalarının önemini vurgulayarak katılımlarını sağlar.Dönüşümlü olarak dinlendirilir . Tahta boş bırakılmaz çok gençler alışmaları için mutlaka aralara alınır. Pşınavo ve pgheçıç için nazlanmak ayıptır. Düğünden ayrılırken düğün sahibi ve hatiyako özel olarak onlara teşekkür eder ve küçük hediyeler verir.

KARŞILAMA- UĞURLAMA;Düğün sahibi kız ve erkeklerden oluşan çiftleri düğün boyunca bu işler için görevlendirmelidir. Oturacak yeri gösterme, ihtiyaç sorma vs…Özellikle köy düğünlerinde daha önemli olsa da salonlarda da başı bozukluk yaşanıyor.Ev sahibi adına hoş geldiniz diye karşılanmak ve ilgi görmek kötü olmasa gerek.

KILIK- KIYAFET ;Düğünlerimizin en kötü yanlarından bir maalesef düğüne katılma kılığımız. Geleneksel giysilerimizden mahrum olsak da önce kendimize sonra düğün sahibine saygı gösterip olabildiğince özenli giyinmeliyiz.Düğünlerimiz de delikanlılarımız kot ve şekilsiz penyeler,düğmesi yarıya kadar açık gömleklerle, kızlarımız oldukça abuk kıyafetlerle katılıyorlar. Traşsızlar,ter-alkol kokuları cabası.Mutlaka kumaş pantolon ve gömlek,mümkünse kravat,en güzeli takım giymek.Kızlarımızında mutlaka etek giymesi gerekmiyor ama vücüt anatomisini sergilemeyecek türden kendilerine yakışanı giymeleri uygundur.Hepsinden önemlisi ter ve alkol kokusunun olmaması.

SIRADA DURUŞ;sırada durmanın adabı ve hiyerarşisi vardır.Sırada durmadan oyuna çıkılmaz-çıkarılmaz. Oynadıktan sonra selamla sıradaki yerimize geçilir. Misafir,yaş,evsahibi, yeni ortama katılan genç gibi özelliklere göre her genç kendi yerini bilmek durumundadır. Hatiyako gerğinde hissettirmeden bu hiyerarşiyi düzenler. En önemlisi itiş kakış , öne çıkma , misafirin önüne (sağına) çıkma, her fırsatta oyuna çıkma ayıp ve yakışıksızdır. Özellikle oyuna çıkması istenen kızlara hatiyakoların bilgisi ile uygun – iste yapan- kişilerle denk getiril
mesi yapılır. Kendiliğinden ortaya çıkmak haynapedir,kınanır ,gereğinde hatiyako tarafından uyarılır. Her yaş ve statüdeki katılımcının eşit oyuna katılımına özen gösterilir.Canı isteyen sıraya girip çıkamaz . İhtiyaç ayrımaları toplu halde değil,hatiyakonun bilgisi işle dönüşümlü ayarlanır. Sıra hiç boş kalmaz.Düğünden erken ayrılmak isteyen-mazereti olan –hatiyako aracılığı ile toplumdan izin alır-nezaket izni- son bir oyun ile vedalaşır.Sıvışıp giden izlenir şaka-eğlence mahiyetinde cezalandırılır.

GÖZETMEN-BİR TÜR SERVİS ELEMANI-HATİYAKO YARDIMCILARI;Kız ve erkekler içinden, yeni yetişen gençlerden- yol yordam öğrenmeleri için-akraba ve komşulardan birkaç çift önceden belirlenir. Her türlü aksaklığın giderilmesi,büyüklere iletilmesi, ihtiyaç,gelen gidenin karşılanıp –uğurlanması gibi düğün koşuşmasında görev alırlar.Düğün sonunda düğün sahibi toplu halde özel olarak bu gençlere teşekkür eder ve küçük hediyeler verir. Köylerde daha sonra teşekkür yemeğine de alınırdı.(Düğünden uygun bir zaman sonra damat ailesi hizmet eden tüm gençleri yemeğe alırdı- bu dayanışma ve bir sonraki düğünde görev almayı motive ederdi)

İKRAM; Köylerde yemek verilirdi ve ona göre bir düzen vardı, yemek yiyenler düğün aklanına yukarda sözü edilen gençler tarafında yönlendirilir,duruma göre eşlik edilirdi.
Günümüz koşullarında çok değişken olması nedeni ile herkesin kendine yakışan bir düzen kurabileceğini düşünüyorum. Önemli olan düğünlerimizdeki içki ikramı. Gençlerin rahatlaması ve neşelenme aracı olarak başlasada ne yazık ki yakışıksız durumlara neden olmaktadır. Gereğinden fazla içme- herkesin kendi limitini bilmesi ve oto kontrolünü kaybetmemesi,arkadaşlarının uyarısında gocunmaması gerekir-durumunda görevlilerce sessiz bir şekilde ortamdan uzaklaştırılmalıdır.Alkolle dağınık vaziyette oyuna çıkmak topluma ,gençlere ve kendine saygısızlıktır.

ZEXES;Düğünlerden sonra dışardan gelen gençlerin kaynaşması ,katılımcıların dinlenmesi ve daha bir çok nedene araçtır. Tek başına irdelenmesi ve günümüz koşullarında nasıl olabilirliği irdelenerek yaşatılması zorunlu bir gelenektir.Kent yaşamında sürdürülmesi vahim bir durumdadır. Çok hızlı davranıp doğru , yapıcı, günün gereksinim ve koşullarına uyan bir model oluşturulmalıdır.
Dilim döndüğünce düğünlerimiz için aklımdan geçenleri paylaştım. Umuyorum daha farklı koşullar için xabze ekseninde günün koşullarına uyabileceğimiz mutlu düğünlerimiz olur.